Útlit er fyrir að starfsemi líftæknifyrirtækisins Genis á Siglufirði verði flutt úr landi á næstu misserum.

Í færslu Róberts Guðfinnssonar á Facebook kemur fram að rekstrarskilyrði hér á landi séu talin óhagstæð og að það sé ástæða fyrirhugaðs flutnings.

Þann 17. mars sl. birti Indriði H. Þorláksson, hagfræðingur og fyrrverandi ríkisskattstjóri, grein í Heimildinni þar sem fjallað var um skattgreiðslur Kerecis. Þar var dregin upp mikilvæg mynd af því hvernig verðmætasköpun á að skila sér til samfélagsins. Sú umræða er bæði tímabær og nauðsynleg. Hins vegar er ekki síður mikilvægt að horfa á heildarmyndina.

Kerecis er eitt merkilegasta nýsköpunarfyrirtæki sem byggst hefur upp á Íslandi á síðari árum. Uppbygging þess átti sér stað við krefjandi aðstæður þar sem sækja þurfti bæði fjármagn, sérþekkingu og markaðsaðgang út fyrir landsteinana. Þrátt fyrir íslenskt heimilisfesti var félagið að stórum hluta fjármagnað af erlendum aðilum, og lykilstarfsmenn komu víða að og störfuðu á alþjóðlegum vettvangi.

Árangurinn talar sínu máli. Hann sýnir hvað hægt er að byggja upp þegar þekking, fjármagn og framsýni fara saman – þvert á landamæri.

Í umræðu um skatttekjur og eignarhald er mikilvægt að greina á milli uppruna hugmynda annars vegar og þeirra aðstæðna sem gera uppbyggingu mögulega hins vegar. Alþjóðleg nýsköpunarfyrirtæki verða sjaldnast til og vaxa eingöngu innan marka eins hagkerfis. Þau byggja á samspili fjármagns, sérþekkingar og markaða sem liggja víða um heim.

Á sama tíma hefur íslenskt fjármagn á undanförnum árum að verulegu leyti leitað í aðra farvegi. Hátt vaxtastig og langvarandi verðbólga hafa mótað fjárfestingastefnu á Íslandi með þeim hætti að fjármagn leitar í auknum mæli í verkefni sem skila skjótari og fyrirsjáanlegri ávöxtun, svo sem á fasteignamarkaði og í neyslutengdum greinum, fremur en í langtíma uppbyggingu þekkingardrifinna fyrirtækja. Slík þróun er skiljanleg út frá sjónarhóli einstakra fjárfesta – en hefur áhrif á getu hagkerfisins til að byggja upp fyrirtæki til lengri tíma. Þetta er sú áskorun sem við stöndum frammi fyrir.

Ef litið er til fyrirtækja á borð við Marel, Össur, CCP og Kerecis blasir við ákveðið mynstur: þau hafa öll rætur á Íslandi, en hafa byggst upp með verulegri þátttöku erlends fjármagns og í sumum tilvikum færst að hluta eða öllu leyti úr íslenskri eigu. Það vekur upp eðlilegar spurningar:

Hverjar eru forsendur þess að slík fyrirtæki verði áfram í íslenskri eigu?

Hvaða umhverfi þarf til að styðja við langtímafjárfestingar í þekkingariðnaði?

Og hvernig viljum við sem samfélag forgangsraða milli skammtímaávinnings og langtímauppbyggingar – með það að markmiði að framtíðar skatttekjur og verðmætasköpun af starfseminni nýtist íslensku samfélagi og næstu kynslóðum?

Í alþjóðlegu samhengi má benda á að í nágrannalöndum eins og Danmörku hefur tekist að byggja upp vistkerfi þar sem fyrirtæki vaxa og dafna með blöndu innlends og erlends fjármagns – án þess að missa tengsl við upprunaland sitt.

Að loknu yfir tveggja áratuga rannsóknar- og þróunarstarfi stendur Genis hf. nú á tímamótum. Félagið hefur byggt upp sérþekkingu og þróað afurðir sem hafa skýrt alþjóðlegt gildi. Þótt umfangið sé ekki sambærilegt við stærstu dæmi síðari ára á íslandi er árangurinn raunverulegur og verðmætasköpunin umtalsverð.

Leitin að fjármagni innanlands undanfarna mánuði hefur hins vegar sýnt að þær forsendur sem nauðsynlegar eru til næsta vaxtarskeiðs eru ekki til staðar hérlendis.

Af þeim sökum er nú í vinnslu að selja félagið og færa starfsemina, að hluta eða öllu leyti, í umhverfi þar sem meiri skilningur ríkir á uppbyggingu líftæknifyrirtækja til lengri tíma – og þar sem aðgengi að fjármagni og mörkuðum er tryggara.

Umræða um skatttekjur er mikilvæg, en hún verður að taka mið af raunverulegum forsendum verðmætasköpunar. Ef uppbygging fyrirtækja byggir að verulegu leyti á erlendu fjármagni og alþjóðlegu vistkerfi er eðlilegt að ávinningurinn dreifist með þeim hætti.

Spurningin er því ekki einungis hvar skattar eru greiddir – heldur hvaða skilyrði þurfa að vera til staðar svo verðmætasköpunin eigi sér stað hér á landi.

Framtíð Genis hf. mun ráðast á næstu misserum. Sú niðurstaða mun ráðast af aðstæðum, ekki aðeins vilja. Um leið er ljóst að hér er um stærra viðfangsefni að ræða en bara þetta eina fyrirtæki því verðmæti fylgja ekki bara þjóðerni – „Ef við byggjum ekki upp jarðveginn fyrir þekkingu, mun hún einfaldlega vaxa annars staðar.“